Paralysis

*पक्षाघात (पॅरालिसिस) हा आजार कसा होतो ?*
***********************************

'अंगावरून वारे गेले आहे,' असा शब्दप्रयोग तुम्ही अनेकदा ऐकलेला असेल. या प्रकारचा आजार म्हणजेच पक्षाघात होय. शरीराचा काही भाग अचानक लुळा पडणे, काम करेनासा होणे, त्याची ताकद जाणे अशी लक्षणे या आजारात दिसून येतात. त्याची कारणे लुळ्या पडलेल्या भागात नसून थेट मेंदूशी संबंधित आहेत.

मेंदूमध्ये रक्तपुरवठा करणाऱ्या वाहिन्यांमध्ये दोन प्रकारचे बिघाड संभवतात. एक म्हणजे रक्तदाब वाढला किंवा रक्तवाहिनीचे आवरण पातळ झाले व वयोमानामुळे झीज झाली, तर अशी वाहिनी फुटून रक्तस्राव सुरू होतो. मेंदू कवटीमध्ये बंद अवस्थेत असल्याने अशा रक्तस्रावामुळे आतील दाब वाढू लागतो. ज्या वाहिनीतून रक्तपुरवठा केला जात असतो, तोही बंद होतो. या साऱ्याचा एकत्रित परिणाम मेंदूच्या कार्यावर होऊ लागतो. कवटीच्या आतील दाब प्रमाणाबाहेर वाढला, तर शरीरातील महत्त्वाची कार्ये म्हणजेच श्वसन, हृदयक्रिया यांवर परिणाम होऊ शकतो. त्याचा शेवट मृत्यूत होतो. पण दाब वाढणे व रक्तस्राव थांबणे या दोन्ही गोष्टी एकमेकींवरच अवलंबून असल्याने अनेकदा रक्तस्राव थांबतो पण त्या भागातील मेंदूच्या पेशी मृत पावतात.

दुसऱ्या प्रकारात एखादी रक्तातील छोटी गुठळी अतिशय महत्त्वाच्या अशा रक्तवाहिनीत अडकून रक्तपुरवठा बंद होतो. काही वेळा कोलेस्ट्रोलसारख्या पदार्थाचे आवरण साचून मानेतील कॅरॉटीड रक्तवाहिन्या आकाराने लहान होत जातात. या आवरणाचे सुटलेले छोटे तुकडेही एखाद्या रक्त वाहिनीत अडथळा निर्माण करू शकतात. असे झाल्यास तेवढ्याच भागाचा रक्तपुरवठा बंद होऊन तेथील मज्जापेशी मृत पावतात.

मेंदूतील रक्तस्राव झालेल्या रुग्णास वाचवणे कठीण असते, पण गुठळी होऊन झालेल्या पक्षाघातात योग्य व तातडीच्या उपचारांचा फायदा होऊ शकतो. मेंदूचा उजव्या भागात इजा झाली, तर डावा भाग लुळा पडतो वा त्याच्या उलट होते. काही वेळा पक्षाघात अगदी सौम्य असेल, तर हाताचा काही भाग, बोटे यांतीलच शक्ती जाते. पक्षाघाताची तात्कालिक जाणीव करून देणारी गंभीर लक्षणे काही रुग्णांत दिसतात. ट्रान्झियंट इस्केमिक अॅटॅक किंवा काही क्षण मेंदूच्या रक्तपुरवठ्यात तात्पुरता अडथळा असे स्वरूप असल्याने त्या काही सेकंदांपुरता रुग्ण बेशुद्ध होणे, ताकद जाणे, तोल जाणे असे परिणाम होतात. सिटी स्कॅन, एमआरआय, सेरेब्रल एन्जिओग्राफी, क्ष-किरण तपासणी यातून व मानेच्या रक्तवाहिन्या कलर डाॅपलर पद्धतीत तपासून पक्षाघाताचे निदान व पूर्वतपासणी करून प्रतिबंध शक्य असतो. मधुमेह, रक्तदाब, भावना यांवर नियंत्रण ठेवणे या तीन गोष्टी पक्षाघात टाळण्यासाठी अत्यावश्यक ठरतात.

पक्षघाताचा रुग्ण पूर्ववत काम करायला लागणे या दिशेने उपचारांचे स्वरूप असते. मात्र रुग्ण कधीच पूर्णतः पूर्ववत होऊ शकत नाही. फिजिओथेरपीचे व्यायाम, स्नायू आखडू न देणे, यासाठी मसाज, रुग्णाचे मनोबल वाढवणे यांवर भर द्यावा लागतो. काही रुग्णांचे मलमूत्रविसर्जन व बोलणे या दोन्हीवरचे नियंत्रण गेलेले असते. अशांची रुग्णसेवा अत्यंत कठीण भाग असतो.

कंबरेखाली दोन्ही पायांतील ताकद जेव्हा एकाच वेळी जाते, तेव्हा सहसा मज्जारज्जूचा आजार व त्याला इजा वा बिघाड झालेला असतो. या प्रकारात मेंदूचा संबंध येत नाही. पाठीच्या मणक्यांना झालेली दुखापत त्याला कारणीभूत असते.