circulatory system

📙 *रक्ताभिसरण संस्था* 📙

***************************

 एकपेशीय अमिबापासून बहुपेशीय प्राण्यांकडे वाटचाल होताना एका महत्त्वाच्या अडचणीकडे निसर्गाचे लक्ष्य गेले असावे. ती अडचण म्हणजे असंख्य पेशींनी बनलेल्या प्राण्यांच्या सर्व पेशींचे पोषण कसे करायचे ? यावरचा तोडगा म्हणून निसर्गाने रक्ताची निर्मिती केली असावी. अर्थातच या रक्ताला संपूर्ण शरीरात थेटपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी रक्ताभिसरण संस्थेकडे सोपवली गेली. रक्ताचे शुद्धीकरण उत्सर्जनसंस्था करते, तर रक्तातील लाल पेशींना सतत प्राणवायूचा पुरवठा श्वसनसंस्था करते. रक्तातील लाल, पांढऱ्या व प्लेटलेट पेशींची निर्मिती अस्थिमज्जेमध्ये होते. हृदय हा आजीवन चालू राहणारा पंप विशिष्ट स्नायूंनी बनलेला असतो. स्वनिर्मित विद्युतसंवेदनाद्वारे हृदयाचे काम चालू असते. पण ही संवेदननिर्मिती का थांबते व कशी सुरू होते, हे अजूनही गूढच आहे. हृदय या पंपाची क्षमता चौपटीनेसुद्धा गरजेनुसार वाढू शकते.

 मानवी हृदयाला चार कप्पे असतात. वरचे कप्पे कर्णिका, तर खालचे जवनिका या नावाने ओळखले जातात. हृदयाच्या डाव्या जवनिकेतून संपूर्ण शरीराला शुद्ध रक्ताचा पुरवठा होतो, तर उजवा जवनिकेतून फुफ्फुसाकडे अशुद्ध रक्त पाठवले जाते. तेथून आलेले प्राणवायुमिश्रीत शुद्ध रक्त डाव्या कर्णिकेत येते. याउलट शरीराकडून परत आलेले अशुद्ध रक्त उजव्या कर्णिकेत येते. प्रथम कर्णिका व नंतर जवनिका यांचे आकुंचन व प्रसरण चालू राहून रक्ताभिसरण कायम राखले जाते. महारोहिणीच्या असंख्य शाखा फुटून त्यांचे रूपांतर केशवाहिन्यांत होते व त्यानंतर नीलांची सुरुवात होते. हृदयाच्या आकुंचनाच्या वेळचा दाब व प्रसारणाच्या वेळचा दाब हा रक्तदाब म्हणून मोजला जातो.

 सर्वच प्राण्यांमध्ये रक्त व रक्ताभिसरणसंस्था कार्यरत असते. मात्र रक्तपुरवठ्याच्या गरजा प्राण्याच्या आकारमानाप्रमाणे बदलतात. जिराफाच्या आकारापेक्षा त्याची मान खूपच उंच असते. त्याच्या मेंदूला लागणारा प्रचंड रक्ताचा पुरवठा करण्यासाठी त्याच्या हृदयाचा आकार व रक्तदाब दोन्ही जास्त असतात. याउलट सरपटणाऱ्या सर्वच प्राण्यांचे आकार छोटे असोत वा अजस्र, पण हृदयाचा आकार लहानच असतो. कासवाच्या हृदयाला तीन कप्पे असतात. मगरीच्या हृदयाला तीन कप्पे असले, तरी डावी जवनिका एका पडद्याने विभागलेली असते. गायीगुरांमध्ये माणसाप्रमाणेच हृदयाला चार कप्पे आढळतात.

 सरपटणारे प्राणी व पाठीचा कणा असलेले सस्तन प्राणी यांच्या रक्ताभिसरणक्रियेत एक महत्त्वाचा घटक बदल घडवतो. सस्तन प्राण्यांच्या खांद्यातून त्यांना मिळणाऱ्या ऊर्जेचे स्वरूप शर्कराज्वलनातून मिळणाऱ्या कॅलरीज असे असते. त्यामुळे त्वचेचे तापमान योग्य राखून विविध हवामानाला तोंड देणे याला रक्ताभिसरणसंस्थेची मदत मिळते. शून्याखालील तापमानापासून पन्नास डिग्री सेंटीग्रेड इतक्या उष्ण तापमानाला तोंड देणे यामुळेच शक्य होते. त्वचेखालील रक्तवाहिन्यांचे प्रचंड मोठे जाळे व त्वचेची त्याला मदत होते. त्वचेबाहेर टाकला जाणारा घाम शरीराचे तापमान कमी करतो, तर थंडीत रक्तवाहिन्यांचे आकुंचन शरीराची उष्णता कायम राखते. याउलट सरपटणारे प्राणी तापमानातील बदल व सततचा तीव्र सूर्यप्रकाश सहन करू शकत नाहीत. उष्ण रक्ताचे, असे जरी सस्तन प्राण्यांचे वर्णन असले व सरपटणाऱ्या थंड रक्ताचे आपण समजत असलो, तरी बाह्य तापमानाइतकेच त्यांचे रक्ताचे तापमान राखले जाते. रक्ताभिसरण संस्थेचे एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे काही कारणाने शरीराच्या कोणत्याही भागाला इजा होऊन रक्तस्राव सुरू झाला, तरी तेथे रक्त गोठविण्याची प्रक्रिया सुरू करून रक्तस्राव थांबवणे. रक्ताभिसरणसंस्था तात्काळ या कमतरतेवर मात करण्यासाठी कामाला लागते व जेमतेम आठवड्याभरात ही तूट भरून काढली जाते. मात्र रक्तस्रावामुळे वीस टक्क्यांपेक्षा जास्त म्हणजे एक लिटरपेक्षा जास्त तूट निर्माण झाली व ती काही वेळात भरून काढली गेली नाही तर प्रमुख इंद्रियांच्या कार्यक्षमतेवर कायमचे दुष्परिणाम होऊन जीवाला धोका निर्माण होतो.

Liver

📙 *यकृत* 📙 

***************

आपल्या शरीरातील फार मोठी रसायनशाळा असे यकृताबद्दल सहज म्हणता येते. यकृताच्या कामात अगदी किरकोळ अडथळा आला किंवा विकृती निर्माण झाली, तर साऱ्याच शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या गोष्टींवर परिणाम होतो. यकृत ही शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी आहे. श्वासपटलाच्या खाली उजव्या बाजूला बरगडीच्या आत यकृत सुरक्षित असते. यकृतदाह झाल्यास यकृताचा आकार वाढतो. तो पोटावरुन हाताला खालची कड लागून समजू शकतो.

 यकृतात मुख्यतः पित्ताची निर्मिती होत असते. ते पित्ताशयात साठवले जाते. अन्नपचनक्रियेत गरजेनुसार ते पाझरून आतड्यातील अन्नपदार्थात मिसळते. आहारातील स्निग्ध पदार्थांवर त्याची प्रक्रिया होऊन त्याचे दुधासारखे मिश्रण तयार होते. स्निग्ध पदार्थांच्या शोषणालाही पित्त हातभार लावते. अन्नमार्गातून शर्करा शोषून घेतल्यावर शिलकीतील साठा ग्लायकोजेन या रूपाने यकृतात साठवला जातो. जेव्हा शरीराला गरज असेल, तेव्हा ग्लायकोजेनचे पटकन ग्लुकोजमध्ये रूपांतर केले जाते.

 याशिवाय यकृतामध्ये शरीरातील लाल पेशी तयार करणे व नष्ट करणे हाही उद्योग सतत चालू असतो. रक्त गोठवण्यासाठी आवश्यक फायब्रिनोजेन द्रव्याची निर्मिती यकृतातच होते. जीवनसत्त्वांचा साठा येथेच केला जातो. रक्तातील विषारी द्रव्ये नष्ट करणे, प्रथिनांच्या चयापचयानंतर युरिया व युरिक आम्लाची निर्मिती व स्निग्ध पदार्थांचा शरीरव्यापारासाठी उपयोग ही कामे येथेच घडतात.

 एखाद्या माणसाचे यकृत काम करेनासे झाले, आक्रसले, तर त्याला लिव्हर सिरॉसिसचा आजार आहेत झाला आहे, असे म्हणतात. हळूहळू पण निश्चितपणे मृत्यूकडे वाटचाल करणारा हा आजार ठरतो. याची लक्षणे म्हणजे उदरपोकळीत पाणी भरणे, त्याला जलोदर असे नाव आहे. यकृतारोपणाची शस्त्रक्रिया हा एकमेव इलाज यावर गेल्या दशकात उपलब्ध आहे. पण तो सामान्यांच्या आवाक्याबाहेरचा व भारतातही अगदी मोजक्या रुग्णालयांत उपलब्ध आहे.

 रक्ताच्या विविध चाचण्यांतून, अल्ट्रासोनोग्राफीतून किंवा आवश्यक असेल तर यकृताचा छोटा तुकडा बाहेर बारीक सुईवाटे तपासायला काढून (लिव्हर बायोप्सी) यकृताच्या कार्याबद्दल आपण जाणून घेऊ शकतो. अतिमद्यपान, वरचेवर झालेली कावीळ, पित्ताशयात खडे साचून त्याचा झालेला परिणाम यांमुळे यकृतात गंभीर विकृती निर्माण होतात. या विकृतींचा इलाज आजही आधुनिक वैद्यकाला सापडलेला नाही, तर आयुर्वेददीय इलाजांचे प्रमाणीकरण झालेले नाही.

मृत्यु

*मृत्यूची परिभाषा ?*

 प्रत्येक सजीवाच्या आयुष्याची मर्यादा निसर्गाने घालून दिलेली आहे. जो जन्मला, त्याचा मृत्यू अटळ आहेच. पण मृत्यू म्हणजे नेमके काय, यावर मात्र कित्येक वर्षे एकमत होतच नव्हते, असे सांगितले, तर विश्वास बसेल काय ? कोणी म्हणेल, 'शहाण्यासुरत्या अडाणी माणसालासुद्धा कोणी जिवंत आहे किंवा मृत हे सहज कळते आणि मृत्यूची व्याख्या करणे जमत नव्हते म्हणजे काय ?' पण परिस्थिती तशीच होती. याचे कारणही उघड होते. गेल्या तीस एक वर्षात घडत गेलेल्या प्रगतीमुळे यांत्रिकरित्या एखाद्या प्राण्याचे हृदय वा श्वासोच्छ्वास सतत चालू ठेवणे शक्य झाले आहे. यामुळे जी गोष्ट कोणाही सुजाण माणसाला सहज उमजत होती, ती भल्याभल्यांना ठरवणे कठीण होऊन बसले.

 एखाद्या अपघातात मेंदूला जबर इजा झालेली, पण बाकी संपूर्ण धडधाकट माणूस रुग्णालयात आल्यावर त्याच्या हृदयाची क्रिया म्हणजे स्पंदन व श्वसन चालू ठेवता येते; पण त्याचा मेंदू मात्र काहीच काम करत नसतो. येथेच सर्व वाद सुरू झाले. हा असा माणूस मृत समजावा का जिवंत ? त्याची हृदयक्रिया व कृत्रिम श्वसन चालू ठेवणारी यंत्रे चालू ठेवायची, का बंद करायची ? त्याचे विविध अवयव म्हणजे हृदय, यकृत, मूत्रपिंड, रक्त यांचा उपयोग दुसऱ्या रुग्णासाठी करून घ्यायचा की त्यांना तसेच राहू देऊन 'मरू' द्यायचे ?

 निरनिराळ्या अवयवांचे आरोपण सुरू झाले व हे प्रश्न तीव्रतेने समोर येऊ लागले. तसेच कृत्रिम पद्धतीने जगवण्याचा खर्चही पेलेनासा झाला व या प्रश्नांना वाचा फुटली. बेशुद्धावस्थेतील किंवा जवळपास 'मेल्यातच जमा' असलेल्या रुग्णांबद्दल, अगदी जवळच्या नातेवाईकांनाही त्याची अवस्था बघवत नसल्याने काय निर्णय घ्यावा हे कळेनासे झाले.

 या बाबतीत काही जागतिक परिषदा, धार्मिक चर्चा, तात्त्विक मते यावर खूप चर्वितचर्वण होऊन आता जवळपास जगातील निदान वैद्यक तज्ज्ञांचे एकमत झाले आहे. या मतावर काही प्रगत देशातील कोर्टांनी निर्णय देऊन त्याला संमतीही दिली आहे. हे एकमत असे - 

*ज्या रुग्णाच्या मेंदूतील गाभ्याचा भाग (Brain Stem) काम करेनासा झाला आहे, आपली श्वसनक्रिया रुग्ण स्वतःहून करू शकत नाही, अशा रुग्णाचे हृदय चालू असो वा नसो, त्याला मृतच समजण्यात यावे.

 या निर्णयामुळे एक मोठा फायदा झाला. अत्यंत आजारी असलेल्या, हृदयविकाराच्या व मूत्रपिंड काम करत नसलेल्या अनेक मरणासन्न व्यक्तींना जीवनदान मिळाले आहे. रस्त्यातील अपघातात अनेक जण 'मृत' होतात. त्यांचे अवयव आता रोपणासाठी वापरता येतात. एवढेच नव्हे, तर काही देशांत यासाठी तातडीची यंत्रणाही उभारली गेली आहे. गरजू रुग्ण, त्याचा रक्तगट, त्याची गरज ही एका केंद्रीय संगणकात ठेवली जाते. देशातील प्रत्येक अवयवाच्या उपलब्धतेची नोंद त्याच्याशी पडताळून तातडीने हे अवयव तिथे पाठवायची व्यवस्था होऊ शकते.

 पूर्वापारची मृत्यूची व्याख्या कोणती ? मेंदू, हृदय, श्वसन या तिन्ही गोष्टी ज्या रुग्णात काम करत नाहीत, त्याला मृत समजतात. बहुधा प्रथम हृदयक्रिया बंद पडते, त्या पाठोपाठ श्वसन थांबते, अर्थातच मेंदूला होणारा शुद्ध रक्तपुरवठा बंद पडल्यावर मेंदूचे कामकाज जेमतेम चार मिनिटांतच थांबते.

 एखादा प्राणी वा इसम जिवंत आहे वा मृत हे समजणे अगदी सोपे आहे, असे वाटत असले, तरीही मृत्यूनंतरच्या काही मिनिटांत हीच गोष्ट सांगणे मात्र कठीण असते. बंद पडलेले हृदय कदाचित सुरू होण्याची शक्यता असते. श्वसन त्यानंतर सुरू होऊ शकते. त्यामुळेच काही वेळा फसगत झाल्याच्या गोष्टी ऐकायलाही मिळतात. या बाबतीतील निष्कर्षांप्रत येण्याचे एक खात्रीलायक निरीक्षण म्हणजे डोळ्याची बाहुली. मृत व्यक्तीच्या बाहुल्यांची प्रकाशाला साद देण्याची शक्ती सर्वात प्रथम जाते. हा प्रकार जेमतेम काही मिनिटांत होतो. डोळ्यांतील बाहुली (pupils) पूर्ण विस्तारित झाली असेल, प्रकाशाला प्रतिसाद देत नसेल, तर मृत्यूने नक्कीच घाला घातला आहे, असे समजावे.