मृत्यु

*मृत्यूची परिभाषा ?*

 प्रत्येक सजीवाच्या आयुष्याची मर्यादा निसर्गाने घालून दिलेली आहे. जो जन्मला, त्याचा मृत्यू अटळ आहेच. पण मृत्यू म्हणजे नेमके काय, यावर मात्र कित्येक वर्षे एकमत होतच नव्हते, असे सांगितले, तर विश्वास बसेल काय ? कोणी म्हणेल, 'शहाण्यासुरत्या अडाणी माणसालासुद्धा कोणी जिवंत आहे किंवा मृत हे सहज कळते आणि मृत्यूची व्याख्या करणे जमत नव्हते म्हणजे काय ?' पण परिस्थिती तशीच होती. याचे कारणही उघड होते. गेल्या तीस एक वर्षात घडत गेलेल्या प्रगतीमुळे यांत्रिकरित्या एखाद्या प्राण्याचे हृदय वा श्वासोच्छ्वास सतत चालू ठेवणे शक्य झाले आहे. यामुळे जी गोष्ट कोणाही सुजाण माणसाला सहज उमजत होती, ती भल्याभल्यांना ठरवणे कठीण होऊन बसले.

 एखाद्या अपघातात मेंदूला जबर इजा झालेली, पण बाकी संपूर्ण धडधाकट माणूस रुग्णालयात आल्यावर त्याच्या हृदयाची क्रिया म्हणजे स्पंदन व श्वसन चालू ठेवता येते; पण त्याचा मेंदू मात्र काहीच काम करत नसतो. येथेच सर्व वाद सुरू झाले. हा असा माणूस मृत समजावा का जिवंत ? त्याची हृदयक्रिया व कृत्रिम श्वसन चालू ठेवणारी यंत्रे चालू ठेवायची, का बंद करायची ? त्याचे विविध अवयव म्हणजे हृदय, यकृत, मूत्रपिंड, रक्त यांचा उपयोग दुसऱ्या रुग्णासाठी करून घ्यायचा की त्यांना तसेच राहू देऊन 'मरू' द्यायचे ?

 निरनिराळ्या अवयवांचे आरोपण सुरू झाले व हे प्रश्न तीव्रतेने समोर येऊ लागले. तसेच कृत्रिम पद्धतीने जगवण्याचा खर्चही पेलेनासा झाला व या प्रश्नांना वाचा फुटली. बेशुद्धावस्थेतील किंवा जवळपास 'मेल्यातच जमा' असलेल्या रुग्णांबद्दल, अगदी जवळच्या नातेवाईकांनाही त्याची अवस्था बघवत नसल्याने काय निर्णय घ्यावा हे कळेनासे झाले.

 या बाबतीत काही जागतिक परिषदा, धार्मिक चर्चा, तात्त्विक मते यावर खूप चर्वितचर्वण होऊन आता जवळपास जगातील निदान वैद्यक तज्ज्ञांचे एकमत झाले आहे. या मतावर काही प्रगत देशातील कोर्टांनी निर्णय देऊन त्याला संमतीही दिली आहे. हे एकमत असे - 

*ज्या रुग्णाच्या मेंदूतील गाभ्याचा भाग (Brain Stem) काम करेनासा झाला आहे, आपली श्वसनक्रिया रुग्ण स्वतःहून करू शकत नाही, अशा रुग्णाचे हृदय चालू असो वा नसो, त्याला मृतच समजण्यात यावे.

 या निर्णयामुळे एक मोठा फायदा झाला. अत्यंत आजारी असलेल्या, हृदयविकाराच्या व मूत्रपिंड काम करत नसलेल्या अनेक मरणासन्न व्यक्तींना जीवनदान मिळाले आहे. रस्त्यातील अपघातात अनेक जण 'मृत' होतात. त्यांचे अवयव आता रोपणासाठी वापरता येतात. एवढेच नव्हे, तर काही देशांत यासाठी तातडीची यंत्रणाही उभारली गेली आहे. गरजू रुग्ण, त्याचा रक्तगट, त्याची गरज ही एका केंद्रीय संगणकात ठेवली जाते. देशातील प्रत्येक अवयवाच्या उपलब्धतेची नोंद त्याच्याशी पडताळून तातडीने हे अवयव तिथे पाठवायची व्यवस्था होऊ शकते.

 पूर्वापारची मृत्यूची व्याख्या कोणती ? मेंदू, हृदय, श्वसन या तिन्ही गोष्टी ज्या रुग्णात काम करत नाहीत, त्याला मृत समजतात. बहुधा प्रथम हृदयक्रिया बंद पडते, त्या पाठोपाठ श्वसन थांबते, अर्थातच मेंदूला होणारा शुद्ध रक्तपुरवठा बंद पडल्यावर मेंदूचे कामकाज जेमतेम चार मिनिटांतच थांबते.

 एखादा प्राणी वा इसम जिवंत आहे वा मृत हे समजणे अगदी सोपे आहे, असे वाटत असले, तरीही मृत्यूनंतरच्या काही मिनिटांत हीच गोष्ट सांगणे मात्र कठीण असते. बंद पडलेले हृदय कदाचित सुरू होण्याची शक्यता असते. श्वसन त्यानंतर सुरू होऊ शकते. त्यामुळेच काही वेळा फसगत झाल्याच्या गोष्टी ऐकायलाही मिळतात. या बाबतीतील निष्कर्षांप्रत येण्याचे एक खात्रीलायक निरीक्षण म्हणजे डोळ्याची बाहुली. मृत व्यक्तीच्या बाहुल्यांची प्रकाशाला साद देण्याची शक्ती सर्वात प्रथम जाते. हा प्रकार जेमतेम काही मिनिटांत होतो. डोळ्यांतील बाहुली (pupils) पूर्ण विस्तारित झाली असेल, प्रकाशाला प्रतिसाद देत नसेल, तर मृत्यूने नक्कीच घाला घातला आहे, असे समजावे.