व्यसन

📙 *व्यसनाधीनता* 📙

**********************

 व्यसन म्हणजे एखादी गोष्ट पुन्हा पुन्हा करावीशी वाटणे. व्यवहारात व्यसन हा शब्द एखाद्या वाईट सवयीबद्दल, तिच्या आहारी जाण्याबद्दल वापरला जातो. तंबाखू खाणे, सिगारेट वा विडी ओढणे, तपकीर ओढणे, दारू पिणे, सुपारी खाणे, अफू, हेरॉईन, गांजा यांचे सेवन करणे - या बाबतीत जेव्हा स्वतःच्या इच्छेनुसार एखादा माणूस ही गोष्ट थांबवू शकत नाही, तेव्हा तो या बाबतीत व्यसनाधीन झाला आहे, असे समजतात. सवय व व्यसन या बाबतीतील सीमारेषा फारच अस्पष्ट आहे, हेही तितकेच खरे.

 सुपारीच घ्या ना. जेवणानंतर सुपारी खावीशी वाटते, हा सवयीचा भाग. पण सुपारी मिळाली नाही तर अस्वस्थपणा येणे, चैन न पडणे, व्यवहार न सुचणे हा व्यसनाचा भाग. काही पदार्थांच्या बाबतीत ही फक्त सवय असते. ती निग्रहाने सुटणे शक्यही होते. पण बर्‍याच बाबतीत व्यसनाधीनता म्हणजे त्या माणसाच्या शरीरातील, रक्तातील विशिष्ट द्रव्याचे प्रमाण कमी झाले म्हणून शरीर आतून मागणी करू लागते. म्हणजे सिगारेट ओढणारा व तंबाखू खाणारा यांच्या बाबतीत रक्तातील निकोटीनचे प्रमाण कमी होऊ लागले की, तलफ येऊ लागते. ते प्रमाण योग्य पातळीवर पोहोचले की समाधान होते. या बाबतीत दारू वा अल्कोहोलची तीच गोष्ट आहे. रक्तातील ठराविक प्रमाण जसे कमी होईल, तशी मेंदूकडे संवेदना पाठवली जाऊन व्यसनी माणूस पुन्हा दारूची मागणी करू लागतो. नाही मिळाली, तर प्रथम अस्वस्थ होतो. नंतर चिडचिडा बनतो, नंतर रागावतो, घामाने डबडबू लागतो, थरकाप होऊ लागतो. ही सगळी व्यसनाधिनतेचीच लक्षणे आहेत.

 पण सिगारेट, दारू, तंबाखू, तपकीर यांचे 'व्यसन' लागायला अनेक दिवस त्यांचे सेवन करणे जरुरीचे असते. एखाद्या आठवड्याभरात या गोष्टींची सवय लागली व व्यसन जडले, असे सहसा घडत नाही, याउलट गांजा, हेरॉईन, अफू, कोकेन इत्यादी मादक पदार्थांबाबतीत मात्र जेमतेम पाच ते सहा वेळा या द्रव्यांच्या संपर्कात आल्यानंतर लगेच माणूस या द्रव्यांच्या आहारी जातो. या अमली पदार्थांना हातही न लावणे याचं कारणाकरता अत्यंत आवश्यक असते. 'एकदाच चरस वा गांजाची चिलीम ओढून बघू, मला व्यसन लागणे शक्यच नाही' असा प्रकार सहसा घडत नाही. पहिल्या चिलमीचा हा परिणाम संपतानाच शरीर दुसर्याची मागणी करू लागते. ही मागणी धुडकावणे जवळपास शक्य होत नाही. काय चालले आहे, ते कळायच्या आत माणूस त्या व्यसनाचा कच्छपी लागलेला असतो.

 नदीच्या शांत पात्रात एखादा भोवरा असतो. पोहणारा त्या भोवर्‍याकडे कुतूहलाने बघता बघता आत ओढला जातो. गरागरा फिरताना पाण्याच्या तळाशी कधी गिळला जातो, ते कोणालाच कळत नाही. ज्यांना अलीकडे 'ड्रग्ज' किंवा अंमली पदार्थ म्हणतात, त्यांच्या सेवनानंतर अशीच स्थिती होते.

 यावर उपाय आहेत. ते म्हणजे दोनच. अंमली पदार्थांना अजिबात हात न लावणे, दूर राहणे हा पहिला. दुसरा म्हणजे चुकून व्यसनाधीन झाल्यास तज्ज्ञ उपचारांकरवी त्यातून मुक्तता मिळविण्याचा. पहिला उपाय शंभर टक्के यशस्वी, तर दुसऱ्यामध्ये जेमतेम पन्नास टक्केच यश मिळते.

 कोणता मार्ग चांगला, ते तुम्हीच सांगा ना ! 

*'सृष्टी विज्ञानगाथा' या पुस्तकातून