मज्जापेशी

 *शरीरातील रासायनिक प्रक्षेपकांचा शोध असा लागला!* 

************************************

मज्जापेशी हा आपल्या शरीरातील एक महत्वाचा भाग आहे. त्याचा मुख्य भाग हा बराच मोठा असून एका बाजूला मोठा तंतू असतो. त्याला अॅक्झॉन म्हणतात तर दुसऱ्या बाजूला बारीक मुळे फुटलेली असतात त्याला डेट्रॉइट असे म्हणतात. अनेक वर्षांपासून शरीरशास्त्रज्ञ मज्जातंतुंतुन संदेश स्नायू किंवा ग्रंथीपर्यंत कसा पोहोचतो हे गूढ उकलण्याचा प्रयत्न करीत होते. मज्जातंतूंचा शेवट होतो त्या भागाचे शक्तिशाली सूक्ष्मदर्शकातुन निरीक्षण करण्यात आले तेव्हा मज्जातंतूचा शेवटचा भाग आणि ग्रहण करणाऱ्या इंद्रियाची पेशी यामध्ये छोटेखानी फट असल्याचे त्यांना आढळून आले होते. या छोट्या फटीतून मज्जासंदेश पसार कसा होतो हा महत्त्वाचा प्रश्न उद्भवतो. विद्युतधारेप्रमाणे उडी घेऊन ती फट तो ओलांडतो की मज्जासंदेश मज्जातंतुच्या टोकाशी एखादे रसायन निर्माण करून त्याच्यामार्फत ग्राहक इंद्रियाच्या पेशीकडे आपला संदेश पाठवतो ?

 शंभर सव्वाशे वर्षांपूर्वी डॉक्टर क्लॉड बर्नार्ड यांनी फ्रान्समध्ये जो प्रयोग केला त्यावरून असे दिसून आले की मज्जातंतूंच्या टोकाशी एखादा रासायनिक पदार्थ निर्माण होत असावा, ही कल्पनाच बरोबर ठरण्याची शक्यता आहे. बेडकांच्या पाठीच्या मागच्या बाजूला त्याने एक द्रवरूप विषाचे इंजेक्शन दिले. हे विष शरीरात गेले की तात्काळ शरीराची हालचाल बंद पडून प्राणी मृत्यूमुखी पडतो. रक्तातून वीज शरीरभर पांगले आणि त्याने स्नायूंची हालचाल थांबविली असता जुजबी निष्कर्ष काढूनच त्याला समाधान मानावे लागले असते ; परंतु शास्त्रज्ञाला उतावीळ असून चालत नाही. त्याने धीरगंभीर वृत्तीने मार्ग आक्रमायचा असतो. डॉक्टर बर्नार्डने आपले काम पुढे चालू ठेवले. त्याने विषबाधा झालेल्या बेडकाच्या मुख्य स्नायूला विजेचा झटका दिला आणि त्याला आश्चर्याचा धक्का बसला. विषबाधा झालेला पाय वेगवान हालचाल करू लागला होता. याचा अर्थ स्पष्ट होतो की विषाचा स्नायूवर परिणाम झाला नव्हता, तर मज्जासंदेश स्नायुला पुरविणारा मार्गच विषमुळे अवरूद्ध झाला होता. संदेश मज्जातंतूतून तर जात होता; पण मज्जातंतूचे टोक आणि स्नायू यांमधील फट पार करणे मात्र त्याला शक्य होत नव्हते.

 मज्जातंतूच्या टोकाशी विशेष रसायन असते हे गृहीत धरून स्नायूतील पेशींचा पृष्ठभाग आणि मज्जातंतूचे टोक यांच्यामधील त्या प्रक्षेपक पदार्थाचा शोध सुरू झाला. इ.स. १९०३ ते १९२० अशी १७ वर्षे ही कल्पना लाोएवी उराशी बाळगून होता.

१९२० साली एका मध्यरात्री लोएवी एकाएकी अंथरुणावरून उठून बसले आणि कागदाच्या कपड्यावर काही तरी खरडुन पुन्हा झोपी गेला. सकाळी तीन वाजता उठल्यानंतर लोएवीच्या मनात पहिला विचार आपल्या रात्रीच्या कृतीचा आला. झोपेमध्ये आपल्याला काहीतरी महत्त्वाचे सुचले होते म्हणून त्याने कागद उघडून वाचायचा प्रयत्न केला; परंतु घाईघाईत आपण काय लिहिले हे त्याला वाचता येईना. विचार करून करून डोके शिणले; पण हाती काही लागले नाही.

 दुसऱ्या दिवशी रात्रीही तो चमत्कार घडला. मध्यरात्री तीन वाजता त्या विचाराने त्याला पुन्हा जागे केले. आता मात्र खाडकन डोळे उघडून ते लिहायला बसले आणि कागदावर उतरलेला मजकूर म्हणजे रासायनिक प्रक्षेपकाचा पडताळा पाहण्याच्या प्रयोगाचा बिनचूक आराखडा होता. उठून बसलेले लोएवी पुन्हा झोपी गेलेच नाहीत, तर त्यांनी तडक प्रयोगशाळेचा रस्ता धरला. प्रयोगशाळेत जाऊन त्यांनी सरळ प्रयोगाला सुरुवात केली. १७ वर्षे उराशी बाळगलेले स्वप्न साकार होत होते. प्रक्षेपकाची कल्पना वास्तवात उतरत होती. त्याने केलेला प्रयोग असा -

 डॉक्टर लोएवीने दोन बेडकांच्या शरीरातील हृदय काळजीपूर्वक बाहेर काढली. त्यापैकी एका हृदयाचे मज्जातंतू त्याने तसेच राहू दिले होते. त्या उलट दुसऱ्या हृदयातील सगळे मज्जातंतू त्याने काढून टाकले होते. त्यानंतर ही दोन्ही हृदय त्यांनी एका काचेच्या अरुंद डब्याला जोडून टाकली. त्यामुळे शरीरात असणाऱ्या द्रवाने या हृदयांना अंघोळ घालणे शक्य होणार होते. हृदयाच्या ठोक्यांचा वेग नोंदवला जात होता. त्यानंतर मज्जातंतू असलेल्या हृदयाला त्याने एक विजेचा सौम्य धक्का दिला. त्यामुळे त्या हृदयाचे ठोके पडणे बंद झाले. विजेचे सौम्य झटके देणे त्याने काही वेळ चालूच ठेवले. नंतर ते हृदय ज्या द्रवात बुडवले होते तो द्रव दुसरे हृदय असलेल्या भांड्यात ओतला. या हृदयाचे सगळे मज्जातंतु काढलेले होते तरी आधीचा विद्युतभारीत हृदयालगतचा द्रव त्याच्या द्रवात मिळाल्याबरोबर त्याचे ठोके मंद होऊ लागले. डॉक्टर लोएवी आश्चर्यचकीत झाले. मज्जातंतूला विजेचा झटका दिला असता जशी क्रिया होईल तशीच ही क्रिया होती; पण दुसऱ्या हृदयाचा तर मज्जातंतूशी संबंध नव्हता. मग हे झाले कसे ? द्रवात तयार झालेल्या कोणत्या तरी अज्ञात पदार्थाने ही किमया घडवली होती. पहिल्या हृदयातील मज्जातंतूना विजेचा झटका दिला तेव्हा मज्जातंतूंच्या टोकाशी तो पदार्थ तयार झालेला असला पाहिजे. 

या प्रयोगातून दुसरी गोष्ट स्पष्ट होत होती ती म्हणजे एकापेक्षा अधिक पदार्थ या प्रक्रियेत निर्माण होत होते. कारण लोएवीच्या प्रयोगातील हृदयाच्या मज्जातंतूच्या एका गटाला विजेचा झटका दिला की हृदयाचे स्पंदन वाढत होते आणि दुसऱ्या गटाला झटका दिला की हृदयाचे स्पंदन मंद मंद होत होते.

 हेन्री डेल हे महान शरीरशास्त्रज्ञ डॉक्टर लोएवीचे जीवलग मित्र होते. त्यांनी लोएविंनी शोधलेल्या पदार्थाचे रासायनिक नाव 'अॅसिटीलकोलीन' आहे हे सिद्ध करून दाखविले. या सर्व संशोधनाचे फलित म्हणजे १९३६ सालचे शरीरशास्त्र व औषधी विज्ञानाचे नोबेल पारितोषिक लोएवी आणि डेल यांना संयुक्तपणे देण्यात आले.

 *डॉक्टर आर सी जोशी, डॉक्टर रंजन गर्गे यांच्या 'विज्ञानातील अनपेक्षित शोध' या पुस्तकातून साभार