*आता एड्सला इतिहासजमा करायचं...!*
आजच्या जागतिक एड्सदिनाच्या निमित्तानं, बदलत्या परिस्थितीत एड्स निर्मूलनापुढील नव्या आव्हानांचा आढावा घेणारा लेख-
आज जागतिक एड्स दिनी एक वास्तव मान्य करायला हवं. ते म्हणजे आजही एचआयव्हीचा संसर्ग झाल्यानंतर त्याच्यापासून पूर्णपणं सुटका होणं शक्य नाही! एचआयव्हीच्या संसर्गाचं आणि नंतर पूर्ण विकसित एड्स होण्याचं केंद्र अमेरिका-युरोपमधून आफ्रिâका-आशिया खंडात स्थिरावलं, ते १९९०च्या दशकामध्ये. त्यावेळी या विषाणूचा संसर्ग होऊ न देणं हाच त्यावर विजय मिळविण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे असं सांगितलं जात होतं. याचं कारण या विषाणूचा संसर्ग झाल्याचं तपासणीत सिद्ध झालं तर त्याचा त्यावेळी सरळ अर्थ असा होत असे की संबंधिताचे दिवस भरत आले आहेत! आज अत्यंत परिणामकारक अशी अँटीरिट्रोव्हायरल (हा विषाणू अँटीरिट्रोव्हायरल गटातला आहे. याच्या केंद्रकामध्ये डीएनएच्या ऐवजी आरएनए असतो. मात्र माणसाच्या शरीरात घुसल्यानंतर हा विषाणू एका रासायनिक प्रक्रियेद्वारे आपल्या आरएनएचं रूपांतर डीएनएमध्ये करतो!) औषधं उपलब्ध आहेतच, पण ती १९९०च्या दशकामध्ये मिळत होती, त्यापेक्षा कमी किमतीत मिळत आहेत.
या औषधांमुळं संबंधिताच्या शरीरातील या विषाणूचं प्रमाण इतकं कमी होतं की ही औषधं नियमितपणं घेणाऱ्या व्यक्तीपासून दुसऱ्या व्यक्तीला या विषाणूचा संसर्ग होण्याची संभाव्यता खूपच कमी होते! मात्र तरीसुद्धा या विषाणूचा धोका कायम आहे! जोपर्यंत या विषाणूच्या सर्व उपप्रकारांवर परिणामकारक ठरेल अशी लस विकसित होत नाही, तोपर्यंत हा धोका कायम राहणार आहे. एखाद्या कसलेल्या बहुरूप्यालासुद्धा लाजवेल अशा गतीनं स्वतःमध्ये झटपट बदल घडवून आणण्याची विलक्षण क्षमता या विषाणूमध्ये आहे आणि परिणामकारक लस विकसित करण्यामधली तीच एक मोठी धोंड आहे. मात्र आता परिणामकारक अँटीरिट्रोव्हायरल औषंधामुळं हा विषाणू पूर्णपणं नेस्तनाबूत होत नसला, तरी संबंधिताच्या शरीरातील त्याचं प्रमाण (शास्त्रीय परिभाषेत व्हायरल लोड. विषाणूचं ओझं!) लक्षणीय प्रमाणात कमी होतं. आणि ती व्यक्ती प्रदीर्घ काळ या विषाणूसह आपलं सर्वसाधारण आयुष्य जगू शकते.
गेल्या ३० वर्षांत आपण इतकी प्रगती केली आहे आणि आता २०३०पर्यंत एड्सची साथ माणसाच्या जीवनातून हद्दपार करण्याचं ध्येय ठेवण्यात आलं आहे. त्यादृष्टीनं आजच्या जागतिक एड्स दिनी 'एचआयव्ही/एड्सच्या साथीची समाजगटांच्या मदतीनं अखेर' असं घोषवाक्य ठरविण्यात आलं आहे आणि या दिनी होणाऱ्या आणि वर्षभर राबविण्याच्या कार्यक्रमांसाठी 'समाजगटच बदल घडवून आणतात' ही मध्यवर्ती कल्पना नक्की करण्यात आली आहे. ती प्रदीर्घ अनुभवावर आधारित आहे. सन २००० ते २०१८ या काळात एकंदर जगात या विषाणूच्या संसर्गाचं प्रमाण ३७ टक्क्यांनी कमी झालंच, पण एचआयव्हीशी संबंधित आजारांमुळं येणाऱ्या मृत्यूच्या प्रमाणातही ४५ टक्क्यांनी घट झाली. औषधांमुळं याच काळात १३ कोटी ६० लाख जीव वाचले. या पार्श्वभूमीवर आता या विषाणूच्या प्रसाराला आळा घालण्यासाठी आणि ज्यांना या विषाणूचा संसर्ग झाला आहे अशांना योग्य औषधोपचार घेण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी समाजगटच प्रभावी काम करू शकतात, याची जाणीव झाली आहे. हे समाजगट कोणते? तर स्वानुभवांच्या आधारे प्रशिक्षण देणारे मित्र, या विषाणूचा संसर्ग झालेल्यांचे गट (उदा. समलिंगी संभोगी, शिरेतून अमली पदार्थ टोचून घेणारे, देहविक्रय करणारे), समुपदेशक, आरोग्यसेवक, दारोदारी जाऊन माहिती देणारे, विविध सामाजिक संघटना आणि तळागाळातले कार्यकर्तें! आज जगात एकंदर तीन कोटी ७९ लाख लोक एचआयव्हीसह नांदत आहेत. सन २०१८मध्ये१७ लाख लोकांना या विषाणूचा संसर्ग झाला आणि सात लाख ७० हजारजण या विषाणूशी संबंधित आजारांनी मरण पावले. मात्र आज ज्यांना या विषाणूचा संसर्ग झालेला आहे, त्यातील ७९ टक्के लोकांची तपासणी होऊन त्यांना या विषाणूचा संसर्ग झाल्याचं निश्चित झालं, त्यातील ६२ टक्के लोकांना औषधोपचार सुरू झाले आणि त्यातील ५३ टक्के लोकांच्या शरीरातील या विषाणूचं ओझं कमी झालं! या यशामागं आरोग्यसेवक, या विषाणूचा संसर्ग झालेल्या लोकांनी केलेली जागृती यांचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळंच जागतिक आरोग्य संघटनेनं आता या विषाणूच्या साथीला रोखण्यासाठी ज्या विविध सूचना केल्या आहेत, त्यामध्ये या विविध समाजगटांना महत्त्वाचं स्थान आहे.
या विषाणूचा संसर्ग झाल्यानंतर सबंधिताला अनेक प्रकारची संधिसाधू संक्रमणं (अपॉर्च्युनिस्टिक इन्फेâक्शन्स) होण्याची संभाव्यता मोठी असते. याचं कारण या विषाणूमुळं त्याच्या शरीरातील रोगप्रतिकारयंत्रणाच खिळखिळी केलेली असते. उंदीर-घुशींनी घराचा पाया आणि वासे पोखरले तर ते घर जसं सहजपणं पडतं, त्याचप्रमाणं या विषाणूचा संसर्ग झालेल्या व्यक्तीला अनेक आजार झटकन होऊ शकतात. क्षय हा त्यातलाच एक रोग. त्यामुळं या विषाणूचा संसर्ग झालेल्यांनी क्षय रोगाची तपासणी करणं आणि त्यावरचे उपचार सुरू करणं अत्यावश्यक असतं. त्यासाठी वरील समाजगटांनी लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे. या सामाजिक गटांच्या अशा विविधांगी कार्यातूनच या विषाणूच्या प्रसाराला रोखता येईल आणि ही साथ थांबविता येईल, असा विश्वास आता वाटू लागला आहे. तीन दशकांपूर्वी अशी परिस्थिती नव्हती. सुदैवानं या विषाणूवर परिणमाकारक औषधं निघाली, ती किफायतशीर दरात मिळू लागली. विविध देशांच्या सरकारांनी या विषाणूच्या प्रसाराला रोखण्यासाठी सकारात्मक पावलं उचलली आणि आता त्याचे चांगले परिणाम दिसू लागले आहेत. भविष्यात या विषाणूचं नाव इतिहासाच्या पुस्तकापुरतंच राहावं यादृष्टीनं आता प्रयत्न सुरू आहेत. त्यादृष्टीनं आजचा '
जागतिक एड्स दिन' महत्त्वाचा आहे.
या पार्श्वभूमीवर भारतातील परिस्थिती काय आहे? सन २००१ सालानंतर आपल्या शेजारी देशांपेक्षा भारतानं एचआयव्हीचा संसर्ग कमी करण्यामध्ये लक्षणीय प्रमाणात यश मिळवले. सन २०१० ते २०१७ या काळात या विषाणूचा संसर्ग कमी होण्याचं प्रमाण २७ टक्क्यांनी घटलं आणि एड्सशी संबंधित आजारांनी मरण पावण्याचं प्रमाण ५६ टक्क्यांनी कमी झालं! मात्र २०१७ सालामध्ये या विषाणूचा संसर्ग होण्याचं प्रमाण ८० हजारांवरून ८८ हजारांवर गेलं आणि एड्सशी संबंधित आजारांनी मृत्यू येणाऱ्यांची संख्या ६२ हजारांवरून ६९ हजारांवर गेली. आज भारतात २१ लाख लोक एचआयव्हीसह नांदत आहेत. त्यामध्ये अधिक प्रमाण हे स्त्रीवेश्या आणि समलिंगी संभोगी पुरुष यांच्यातच आहे. या विषाणूचा संसर्ग झालेल्यांमध्ये आठ लाख ८८ हजार महिला आहेत. मात्र ज्यांना या विषाणूचा संसर्ग झालेला आहे, त्यापैकी कितीजणांना त्याची जाणीव आहे, याचा तपास २०१७मध्ये केला गेला. तेव्हा असं दिसून आलं की ७९ टक्के लोकांना त्यांची स्पष्ट कल्पना आहे. ज्यांना संसर्ग झालेला आहे, त्यापैकी ५६ टक्के लोक उपचार घेत आहेत. ज्या गर्भार महिलांना या विषाणूचा संसर्ग झालेला आहे, त्यातील ६० टक्के स्त्रिया उपचार घेत आहेत. महत्त्वाची गोष्ट अशी की या विषाणूचा संसर्ग झाला आहे, हे समजल्यानंतर योग्य ते उपचार घेण्यामध्ये महिलाच आघाडीवर (६३ टक्के) आहेत, तर पुरुष (वय वर्षं १५ ते ४९) त्यामानाने मागे (५० टक्के) आहेत.
दुसरं असं की एचआयव्हीचा संसर्ग झालेल्यांना क्षय रोग होण्याची संभाव्यता मोठी असते. सुदैवानं त्यासाठी उपचार घेणाऱ्यांची संख्या ३३.४ टक्क्यांवर आली. सन २०१५मध्ये तीच संख्या ३६.३ टक्के होती. याचाच अर्थ असा की या विषाणूचा संसर्ग झाल्यानंतर एआरटी (अँटिरिट्रोव्हायरल थेरपी) आणि क्षयावर औषध घेणाऱ्यांचं प्रमाण वाढलं. हे प्रमाण वाढणं म्हणजे आवश्यक तो औषधोपचार सहजपणं उपलब्ध होत आहे आणि तो घ्यायलाच हवा, याची जाणीव समाजामध्ये लोकशिक्षणामुळं झाली आहे, याची आश्वासक खूण आहे. आता यापुढंच ध्येय ठरविण्यात आलं आहे. ते असं की सन २०२०मध्ये या विषाणूचा संसर्ग झालेल्यांपैकी ९० टक्के लोकांना त्याची स्पष्ट कल्पना असेल, त्यातील ९० टक्के लोक आवश्यक ती औषधं घेत असतील आणि त्यातील ९० टक्के लोकांमध्ये एचआयव्ही या विषाणूचं प्रमाण कमी करण्यात यश आलेलं असेल! ते उद्दिष्ट साध्य झालं तर या विषाणूचा संसर्ग झालेल्यांपैकी ८१ टक्के लोक औषधोपचार घेत आहेत आणि ७३ टक्के लोकांमध्ये या विषाणूचं प्रमाण कमी झालेलं आहे, असं चित्र तयार होईल. या विषाणूच्या संसर्गाला पूर्ण अटकाव करून २०३० सालामध्ये एड्सची साथ एकंदरच माणसाच्या जगातून हद्दपार करण्याचं जे ध्येय निश्चित करण्यात आलं आहे, ते साध्य होऊ शकेल. त्या दिशेनं अन्य देशांबरोबर भारताची पाऊलं पडत आहेत, असं आज उपलब्ध असणारी आकडेवारी आपल्याला सांगत आहे. आपण यशस्वी होवू यात तीळमात्र शंका नाही.
