12ths science biology practical no.10

Chaina rose flower dissectionDissection of Chiana rose flower

2फेब्रुवारी

*"जागतिक पाणथळ प्रदेश दिन- २ फेब्रुवारी"*

पाणथळ प्रदेश म्हणजे काय?

बहुउपयोगी पाणथळ प्रदेश.

पक्षी आणि पाणथळ प्रदेश.

आपण काय करू शकतो?

इराणमधील कॅस्पियन या समुद्राच्या किना-यावरील  'रामसर ‘ या शहरी ‘ पाणथळ प्रदेशाचे महत्त्व ‘ या विषयावर परिषद आयोजित करण्यात आली होती. पाणथळ प्रदेशांना मानवी जीवनात असलेले स्थान सर्वांना समजावे या हेतूने दर वर्षी *२ फेब्रुवारी* हा दिवस *‘वेटलँड्स डे’* साजरा केला जावा असा निर्णय या परिषदेत घेतला गेला. 

असा पहिला दिवस १९९७ साली साजरा झाला.

*पाणथळ प्रदेश म्हणजे काय?*

नदी, तलाव, सागरी किनारे अशा ठिकाणी उथळ पाण्याने झाकलेल्या व अनेकविध प्रकारच्या गवतांनी आणि झुडपांनी भरलेल्या पाणथळ जमिनी आपल्याला आढळतात. 

यामध्ये कृत्रिम तलाव व कालवे, मिठागरे, सांडपाण्याचे तलाव, मत्सशेती तलाव, शेततळी, भाताची खाचरे अशा मानवनिर्मित स्थळांचाही समावेश होतो.

*बहुउपयोगी पाणथळ प्रदेश.*

सध्या आपण भूगर्भातील पाण्याचा भरपूर वापर करतो. या पाण्याचे पुनर्भरण करण्याचे काम असे प्रदेश करतात. अनेकदा आपण प्रदूषित पाणी व इतर हानिकारक द्रव्ये अशा प्रदेशात फेकतो खरे; परंतु पाणथळ जागी वाढणा-या वनस्पतीच या घटकांना गाळण्याचे काम करून पाणी शुद्ध करतात. 

उदा. कोलकात्यातून बाहेर टाकल्या जाणा-या घाण पाण्याचा  काही भाग शुध्द करण्यासाठी जवळच्या पाणथळ प्रदेशाचा वापर केला जातो. 

भातखाचरे आणि मत्सबीज – उत्पादनासाठी बनवलेली तळी हे देखील पाणथळ प्रदेशच असल्याने त्यांमधून जगभरातील ३ अब्ज लोकांना दररोजचे अन्न ( भात आणि मासे) मिळते. सागरी किनारपट्टीवर असलेल्या अशा गवतयुक्त पाणथळ प्रदेशांमुळे लाटांनी होणारी किना-यांची धूप थांबवली जाऊन वादळांपासून होणारे नुकसानही घटते. शिवाय समुद्राचे आक्रमण थोपवून किनारी जमीन अतिक्षारयुक्त (निरुपयोगी खारपड) होण्याची क्रियाही तेथील ‘मॅनग्रुव’ (खारफुटी) प्रकारच्या झुडपांमुळे कमी होते. नदीला पूर आल्यास किंवा अतिवृष्टी झाल्यासही हे जास्तीचे पाणी किनारी पाणथळ प्रदेशात मुरते व मानवी वस्ती जलमय होण्याच्या संभाव्य धोक्याचे प्रमाण कमी होते. 

महाराष्ट्राचा विचार केल्यास असे दिसते की इथले महत्त्वाचे पाणथळ प्रदेश हे दख्खनच्या पठारावरील नद्या- उपनद्या, धरणांमागील जलाशय आणि पाझर तलावांच्या आसपासच्या परिसंस्था आहेत. 

यामुळे भूजलाचे पुनर्भरण आणि पाझर यात मोलाची मदत होते.

*पक्षी आणि पाणथळ प्रदेश*

बगळे, बदके, करकोचे, खंड्या तसेच शिकारी प्रजातींच्या व इतरही अनेक पक्ष्यांना पाणथळ प्रदेशांतूनच अधिवास मिळतो. ‘प्लवर’ सारख्या विशिष्ट प्रजातींची घरटी पाणथळ प्रदेशांत आढळतात. करकोचे, शराटी (इबिस), चमचा, रोहित (फ्लेमिंगो) हे पक्षीही पाणथळ जागीच येतात. अगदी सायबेरियासारख्या प्रदेशांतूनही क्रेन आणि बदके इथे येतात. कारण इथे त्यांना अन्न मिळते. हे पक्षी या प्रदेशातील अन्नसाखळीतला एक महत्त्वाचा दुवा असतात.

*आपण काय करू शकतो?*

दुर्दैवाने आज पाणथळ प्रदेशांकडे ‘वाया गेलेली जमीन’ म्हणूनच पाहिले जाते, पण जैविक आणि पर्यावरणीय साखळीतील त्यांचे महत्त्वाचे स्थान लक्षात घेऊन ते जतन करून, तिथला कचरा इ. दूर करून त्यांचा सजगतेने वापर करणे गरजेचे आहे. 

प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून वैयक्तिक पातळीवर सुध्दा पाणथळ प्रदेश वाचविण्याचा प्रयत्न केला तरी या दिशेने एक ठोस पाऊल उचलले जाऊ शकते. 

आपल्या प्रत्येकाच्या खारीच्या वाटयाने पृथ्वीवरची ही महत्त्वाची समस्या काही प्रमाणात कमी होऊ शकते आणि पर्यावरणाची झीज राखली जाऊ शकते.

माहिती स्रोत: वनविभाग महाराष्ट्र शासन.

Diabetes

**************************

*LYFESTYLE CHANGES FOR DIABETES*

👉🏼डायबिटिजचे प्रकार

१. insulin dependent diabetes

२. non insulin dependent diabetes

३. justitional diabetes

४. Alzheimer decease

👉🏼justitional decease मध्ये प्रेग्नंट लेडीने आहाराचे प्रमाण खुप वाढवले की suger level वाढते आणि त्याचा परीणाम तिच्या बाळावर होतो. बाळ जास्त वजनाचे होते.

👉🏼अल्झायमर - या प्रकारात मेंदुमधील शुगर लेवल वाढल्याने विसरण्याचे आजार होतात. मेंदुतील पेशी खराब व्हायला सुरुवात होते.

👉🏼ग्लुकोजला एनर्जीमध्ये रुपांतर करण्यासाठी आपल्या शरीराला insulin ची आवश्यकता असते.

👉🏼insuline कमी पडले की रक्तातील ग्लुकोज वाढते आणि आपले अवयव खराब होतात. अशावेळेस insulin चे इंजेक्शन देतात.

👉🏼भारतात प्रत्येक १० मधील २ लोकांना डायबिटीज आहे.

👉🏼त्याती ९० ते ९५ टक्के लोकांना टाईप २ प्रकारचा डायबिटिज आहे.

👉🏼डायबिटीजपासुन दुर रहायचे असेल तर exercise आणि वजन कमी करणे गरजेचे

👉🏼डायबिटीज प्रक्रीया : शरीरातील साखरेच्या प्रमाणात वाढ - पॅनक्रीया जास्त insulin बनवते - ग्लुकोजमध्ये वाढ 

👉🏼न वापरलेले ग्लुकोज पुन्हा लिव्हरमध्ये आले की लिव्हर त्याचे कोलेस्टोरॉल मध्ये रुपांतर करते.

👉🏼डायबिटीजची लक्षणे

१ वारंवार भुक लागणे

२ खुप तहान लागणे

३ ब्लड शुगर लेवल वाढणे

४ high bp

५ चक्कर येणे

६ हात किंवा पायाचे सेंसेशन कमी होणे

७ अचानक वजन वाढु लागणे

८ अचानक वजन कमी होणे

९ वारंवार infection होणे

१० जखम लवकर बरी न होणे

👉🏼Stage of Diabetes

1) Trending - diabetes ची सुरुवात ३ ते १४ वर्षांपर्यंत असु शकते. म्हणजे आज जर आपल्याला डायबिटीज असेल तर ते आपल्याला ३ वर्ष ते १४ वर्षानंतर कळते.

2) prediabetes - insuline आणि साखरेचे प्रमाण हळुहळु वाढत जाणे.

3) Diabetes - insulin आणि साखर प्रमाणापेक्षा जास्त होणे

👉🏼Normal blood sugar level 

Normal - Less than 5.7

High risk - 5.7 to 6.4

Diabetes - 6.5 or high

Biology practical 12 science

Biology branches

*Basic life science branches*

Biology – study of living organisms with respect to their morphologic and anatomic traits as well as behavior and development

Anatomy – study of form and function, in plants, animals, and other organisms, or specifically in humans

Astrobiology – the study of the formation and presence of life in the universe

Bacteriology – study of bacteria

Biotechnology – study of combination of both the living organism and technology

Biochemistry – study of the chemical reactions required for life to exist and function, 

usually a focus on the cellular level

Bioinformatics – developing of methods or software tools for storing, retrieving, organizing and analyzing biological data to generate useful biological knowledge

Biolinguistics – the study of the biology and evolution of language.

Biological anthropology – the study of humans, non-human primates, and hominids. Also known as physical anthropology.

Biological oceanography- the study of life in the oceans and their interaction with the environment.

Biomechanics – the study of the mechanics of living beings

Biophysics – study of biological processes by applying the theories and methods that have been traditionally used in the physical sciences

Botany – study of plants

Cell biology (cytology) – study of the cell as a complete unit, and the molecular and chemical interactions that occur within a living cell

Developmental biology – the study of the processes through which an organism forms, from zygote to full structure

Ecology – study of the interactions of living organisms with one another and with the non-living elements of their environment

Ethology – the study of behavior

Evolutionary biology – study of the origin and descent of species over time

Evolutionary developmental biology – the study of the evolution of development 

including its molecular control

Genetics – the study of genes and heredity

Histology – the study of tissues

Immunology – the study of the immune system

Microbiology – the study of microscopic organisms (microorganisms) and their interactions with other living organisms

Molecular biology – the study of biology and biological functions at the molecular level, some cross over with biochemistry, genetics, and microbiology

Neuroscience – the study of the nervous system

Paleontology – the study of prehistoric organisms

Pathology - the study of the causes and effects of disease or injury

Pharmacology – the study of drug action

Phycology – the study of algae

Physiology – the study of the functioning of living organisms and the organs and parts of living organisms

Population biology – the study of groups of conspecific organisms

Quantum biology – the study of quantum phenomena in organisms

Structural biology – a branch of molecular biology, biochemistry, and biophysics concerned with the molecular structure of biological macro-molecules

Synthetic biology – the design and construction of new biological entities such as enzymes, genetic circuits and cells, or the redesign of existing biological systems (LY)

Systems biology – the study of the integration and dependencies of various components within a biological system, with particular focus upon the role of metabolic pathways and cell-signaling strategies in physiology

Theoretical biology – the use of abstractions and mathematical models to study biological phenomena

Toxicology – the nature, effects, and detection of poisons

Virology - the study of viruses like submicroscopic, parasitic particles of genetic material contained in a protein coat – and virus-like agents

Zoology - the study of animals

Enzymology- the study of enzymes.

आपण पाणी किती वापरतो?

 *आपण किती पाणी वापरतो?* 

***********************************

जगात उपलब्ध असलेला पाण्याचा साठा जर आपण जपून आणि उधळमाधळ न करता वापरला तर सगळ्यांना पुरून उरेल एवढा आहे. त्यामुळेच आपण किती पाणी वापरतो, याची मोजदाद करण्याची आवश्यकता भासते. यात अर्थात समानता नाही. काही देश कितीतरी पाणी वापरतात, तर काहींना थेंबार्थेबासाठी झगडावं लागतं. पिण्यासाठी, धुण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी आपण जे पाणी वापरतो ते सहज मोजता येतं; पण त्याव्यतिरिक्त प्रत्येक देशात उद्योगधंद्यांसाठी, शेतीसाठी पाण्याचा वापर होत असतो. म्हणूनच जागतिक संघटनेनं वाॅटर फूट प्रिन्ट' हे एकक विकसित केलं आहे. त्यात प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष पाण्याचा वापर तसंच आयात केलेल्या उत्पादनाच्या निर्मितीसाठी वापरलेलं पाणी आणि निर्यात केलेल्या उत्पादनांच्या निर्मितीसाठी वापरलेलं पाणी या सर्वांची बेरीज-वजाबाकी करून त्या त्या देशानं वापरलेल्या पाण्याचे मोजमाप केलं जातं.

यानुसार जगाचा सरासरी वॉटर फूट प्रिन्ट दरडोई दर वर्षी १,२४३ घनमीटर असल्याचं दिसून आलं आहे. पण एकट्या अमेरिकेचा वॉटर फूट प्रिन्ट याच्या दुप्पट म्हणजे २,५०० घनमीटर आहे. दोन ऑलिंपिक दर्जाच्या तरणतलावातलं पाणी प्रत्येक अमेरिकन नागरिक दर वर्षी वापरतो. आपल्या ओळखीच्या एककात सांगायचं तर प्रत्येक अमेरिकन दर वर्षी २५ लाख लिटर पाण्याचा बापर करतो. याउलट युगांडा, इथियोपिया यांसारख्या आफ्रिकेतल्या देशांमध्ये हे प्रमाण पंधरा लिटरसुद्धा पडत नाही. भारत, चीन यांसारख्या आशियातील जास्त लोकसंख्या असलेल्या आणि उभरत्या अर्धव्यवस्थेच्या देशांमध्येही हे प्रमाण ७०० ते ९०० घनमीटर म्हणजेच सरासरीपेक्षा कमी आहे.

अमेरिकेतील जास्त वापर हा मुख्यत्वे त्यांच्या आहारातील गोमांसाच्या अतिरेकी प्रमाणामुळे आहे. हार्ड नसलेल्या एक किलोग्राम गोमांसाच्या उत्पादनासाठी तब्बल १६००० लिटर पाण्याची गरज असते. म्हणजेच एका हॅम्बर्गरसाठी २४०० लिटर पाणी बापरलं जातं. त्यामुळेच अमेरिकेतल्या दर घरटी दर दिवशी पावणेसहा लिटर पाण्याचा उपसा होतो.

आपल्या देशात हे प्रमाण ९०० घनमीटर इतकं आहे. तरीही आपल्या जवळजवळ संपूर्ण शाकाहारासाठी लागणाऱ्या भाज्या, डाळी व तांदूळ, गहू यांसारख्या पिकांसाठी सिंचनासाठी फार मोठ्या प्रमाणावर जमिनीखालील पाण्याचा उपसा केला जातो. गेली काही वर्ष तर ज्या वेगानं या पाण्याचा साठा जमिनीखाली होत असतो त्याहीपेक्षा जास्त वेगानं उपसा केला जात आहे, त्यामुळे हे साठे आटत चालले आहेत. त्यावर तोडगा म्हणजे पावसाच्या पाण्याची साठवण करण्याचा, रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचा. या बाबतीत देशानं परिणामकारक उपाय योजले आहेत, असा निर्वाळा जागतिक संघटनेनं दिला आहे. तरीही हे प्रयत्न अधिक जोमदार होण्याची आवश्यकता आहे.

निरोगी व्यक्ती बनविणे शक्य आहे

( Genetically designed humans.... जीन मध्ये ढवळाढवळ करून हवा तसा मनुष्य बनवणे योग की अयोग्य या चर्चा करत राहू पण हे थांबणार नाही....

 dr Pradeep Patil यांचा लेख 

दोन किस्से सांगतो. नवरा-बायकोस हवे आहे “उत्तम’ मूल. सर्वोत्तम असेल तर बरेच. हव्या त्या रंगाचे,  डोळ्यांचे, कोणत्याही रोगाचा मागमूसही त्याच्या गुणसूत्रात नसलेले, बलवान,… वगैरे, वगैरे. यादी तशी मोठी आहे. यासाठी नवरा-बायकोस नैसर्गिकरीत्या मूल जन्मले नाही तरी चालणार आहे. म्हणजे दोघेही ‘नॉर्मल’ आहेत तरीसुद्धा. कारण ‘सर्वोत्तम’ मूल जन्माला घालायचे असेल तर त्यासाठी वेगळी पद्धत आहे. ‘इन व्हिट्रो’ पद्धत. यात स्त्रीबीज आणि पुरुष शुक्राणू तपासले जातील. त्यातील रोगट भाग काढून टाकला जाईल. ते ‘स्वच्छ, निरोगी’ केले जातील. मग दोन्ही एकत्र करून गर्भ तयार केला जाईल. कारण… त्यांना त्यांच्या मुलाच्या सर्व ‘क्वालिटीज्’ सर्वोत्तम बनवायच्या आहेत. होईल असे?

आता दुसरा किस्सा. राजूला प्रिया आवडते. प्रियाचा जन्म ‘वरील’ पद्धतीने झाला आहे. म्हणजे जन्मापूर्वीच ती गर्भावस्थेत असताना तिच्या जीन्सची किंवा जनुकांची तपासणी होऊन तिचे जीन्स निर्दोष केले आहेत. रोगच नाहीत. पुढे होणार नाहीत. या प्रक्रियेस 'पीजीडी' म्हणतात. पीजीडी म्हणजे प्रीजेनेटिक डायग्नोसिस. मराठीत बोलायचे तर जन्मपूर्व जनुकीय निदान. त्यामुळेच प्रिया आता बनली आहे हव्या त्या रंगाची, लाल ओठांची, रेखीव बांध्याची, हवी तशी-हवी तेवढी गोलाई असलेल्या शरीराची आणि हुषार… सारी किमया पीजीडीची. प्रिया मात्र शंकेने ग्रासलेली आहे. तिला राजूला निवडायचे तर आहे… पण राजू पीजीडीने जन्मलेला असेल का ? त्याचा मेंदू निर्दोष असेल का ? तो निर्दोष वर्तन करेल की पारंपरिक पद्धतीने जन्मलेल्या मुलांसारखाच असेल ? अनेक प्रश्न. ती या साऱ्या प्रश्नांची खात्रीशीर उत्तरे मिळवूनच राजूला होकार देणार आहे. असे घडेल का कधीतरी?

या प्रश्नांची उत्तरे ‘होय’ अशी आहेत. येत्या ५० वर्षांत दिसू लागणारे हे चित्र आहे. याला पुरावा काय? पुरावा आहे पीजीडी या तंत्राचा. या तंत्राने गर्भाची तपासणी करून त्याच्या निरोगीपणाची खात्री करता येते. जर रोग आनुवांशिक असेल तर मूल जन्मण्यापूर्वीच जीन्समधील रोगी भाग काढून टाकला जातो. अमेरिकेत आता याची सुरुवातही झाली आहे. २००२ साली अशाप्रकारे सुमारे सहा हजार केसेसच्या चाचण्याही झाल्या आहेत.

गुणसूत्रातील दोषामुळे निर्माण होणारे अनेक रोग आहेत, टे-सॅक्स (Tay-Sachs)/संचयी रोग, हंटिंग्टन (Huntington) रोग, कुपोषित स्नायू विकार, स्तनांचा कॅन्सर, हिमोफिलिया, सिकल सेल अॅनिमिया, इत्यादी. जर या रोगांचे जनुक काढून टाकले तर जन्मणारे बाळ रोगमुक्त! यासाठी फक्त एवढे करायचे... गर्भ तयार होण्यापूर्वीच्या अवस्थेस भ्रूण म्हणतात, किंवा पेशींचा गोळा. या गोळ्यातून एक तुकडा घेऊन तपासायचा. याने त्या संपूर्ण गोळ्याच्या जीन्सची माहिती मिळते. जीन्स म्हणजे आपल्या शरीराचे गुणधर्म निश्चित करणारे घटक. या चाचणीस म्हणतात पॉलीमरेज चेन रिअॅक्शन.(पीसीआर). त्यानंतर रोगाने बाधलेला भाग काढायचा आणि तेथे निरोगी भाग बसवायचा. हिला जेनोम उपचारपद्धती म्हणतात. आता या पद्धतीने आपणास अतिबुद्धिमान मेंदू तयार करता येणार नाही का, यावर उलटसुलट चर्चा सुरू आहे. मानसशास्त्रज्ञ स्टीव्हन पिंकर यांनी मेंदूत बुद्धिमत्ता कशी तयार होते हे सांगितले आहे. समजा, जेव्हा मेंदूत एखादा संदेश वेदनेंद्रियांकडून जातो तेव्हा मेंदूतील एक चेतापेशी उद्दीपित होते. पिंकर म्हणतात, ही एकच चेतापेशी ५०० ते १००० जीन्सच्या घटकांना सहभागी करून घेते. मग एवढे सारे जीन्स बदलणार ? यावर फ्रान्सिस कॉलिन्स यांनी उत्तर दिले आहे. ते ‘मानवी जनुक प्रकल्पा’चे प्रमुख आहेत. ते म्हणतात की, अनेक जनुके जर एखाद्या रोगात असतील तर निरोगी जनुकांबरोबर-जीन्सबरोबर-तुलना करून त्याआधारे जीन वेचून काढायचे. जीन्सचा एक नकाशाच प्रत्येक व्यक्तीत असतो. मात्र प्रत्येक व्यक्तीच्या नकाशात विविधता असते. फरक असतो. अशा छोट्या छोट्या फरकांना एसएनपी म्हणतात. एकूण मिळून १० लक्ष एसएनपी आढळले आहेत. सर्व मानवजातीतील हे एकुणात असलेले फरक. म्हणजे प्रत्येकाच्या, आपणा सर्वांच्या जनुकात १० लक्ष लोकांच्या जनुकांचा संचय आहे. आपले पूर्वज मोजत आपण मागे-मागे गेलो तर १,००,००० वर्षांपूर्वीपासूनच्या १० लक्ष लोकांतील जीन्स आपल्यात संक्रमित होत गेले आहेत.

या एसएनपींची रचना जशी असेल तसा जीव जन्मतो. ही रचना आपल्या हातात येत आहे. म्हणजे मग माणूस उद्या कसा वागावा याची रचना करून मेंदू घडविता येईल ? माणसाचे वागणे, बुद्धिमत्ता, व्यक्तिमत्त्व, विचार या साऱ्या गोष्टी केवळ मेंदूवर अवलंबून असतात की परिस्थितीच्या संस्कारांवर, हा एक मोठा वादविषय होता. परिस्थितीमुळे माणसाचा स्वभाव बदलतो-घडतो की मेंदूही त्याला जबाबदार आहे, याच्या शोधातून आता बरीच माहिती हाती आली आहे. स्वभावाचा अभ्यास करणाऱ्या मनोवैज्ञानिकांना आता हे आढळून येऊ लागले आहे की हुषारी किंवा बुद्धिमत्ता, खेळाडू वृत्ती आणि सुंदर दिसणे यात जनुकांचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. यातून स्वभावाचे जनुकशास्त्र (Behavior Genetics) उदयाला आले आहे.

स्वभावाला जनुके जबाबदार आहेत. आपल्या स्वभावाच्या काही घटकांबाबत आपला स्वभाव जन्मतःच ठरतो. म्हणजे आपले आई-वडील व पूर्वज यांच्यातले काही स्वभावघटक आपल्यात उतरतात. आक्रमकपणा, तासन्तास टीव्ही बघत बसणे, दिवसातून ठराविक संख्येने सिग्रेटी ओढणे, १० वीपर्यंत शिकू शकणे/न शकणे, गुन्हेगारी वर्तन, घटस्फोट वृत्ती हे त्यापैकी असलेले काही घटक. या घटकांचे जीन्स आहेत. स्वभावाच्या या तर्हांची जनुकीय मानसशास्त्रज्ञांनी तीन गटांत विभागणी केली आहे. वैचारिक क्षमतेचा एक गट आहे. त्यातील बुद्ध्यंक (IQ) हा घटक मोजला गेला. त्यासाठी दहा हजार जुळ्यांचा अभ्यास केला गेला. ५०% जुळ्यांत आनुवांशिकरीत्या बुद्ध्यंकांचा परस्पर संबंध आढळला. याउलट जी मुले दत्तक गेली होती त्यांचा बुद्ध्यंक दत्तक घेतलेल्या पालकांशी क्वचितच जुळला असेही आढळले.

भाषा हे विचारक्षमतेचे महत्त्वाचे साधन आहे. त्रिमितीय संवेदन हाही त्याचाच एक भाग. हे दोन्ही आनुवांशिक असल्याचे आढळले. प्रौढ वय झाल्यावर या क्षमता प्रकर्षाने दिसतात, व जन्मदात्या मात्यापित्याशी जुळतात. लहानपणी त्या फारशा दिसून येत नाहीत. याचा अर्थ परिस्थिती विचारक्षमतेवर फार कमी परिणाम करते. बुद्ध्यंक हा अनेक जनुकांवर अवलंबून असतो. म्हणून त्यास बहुजनुकीय (Polygenetic) म्हणतात. रॉबर्ट प्लोमिन नावाच्या जनुक संशोधकाने आपल्या व्यक्तिमत्त्वातील पाच घटक या दृष्टीने तपासले. मोकळेढाकळेपणा, सारासार विचार करणे, बहिर्मुखता, सहमती दर्शविण्याची वृत्ती आणि मानसिक विकार हे पाच घटक ५०% आनुवांशिक आढळले आहेत. मानसिक रोगांच्या बाबतीतही तेच. काही रोगांत आनुवांशिकता आढळली आहे. उदा. छिन्नमनस्कता किंवा स्क्रिझोफ्रेनिया हा रोग जवळच्या नात्यात संक्रमित होण्याची शक्यता आठपट असते. अतिकाळजी या रोगातील काही लक्षणे ७ ते ९% प्रमाणात विशिष्ट जीन्समुळे दिसून येतात असे आढळले आहे. हे जीन्स मेंदूतील एक सेरोटोनीन नावाचे रसायन असते त्याच्या पातळीवर परिणाम करतात. सेरोटोनीन रसायनाचे असंतुलन झाल्यास काळजी व त्यासारखे इतर रोग निर्माण होतात.

याचा अर्थ निव्वळ जीन्स स्वभाव घडवतात असे थेट म्हणता येणार नाही. असे असले तरी जीन्स महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत हे दिसत आहे. परिस्थितीचा परिणामही स्वभावावर होतोच. उदा. आईवडिलांपेक्षा आपले जिवाभावाचे मित्र-मैत्रिणी यांचा परिणाम आपल्या वागणुकीवर होतोच. त्याचबरोबर अपघात, आजार आणि तीव्र आघात हेही स्वभावावर परिणाम करतात. जर जीन्स महत्त्वाचे घटक असतील तर परिस्थितीपेक्षा जीन्समध्ये बदल करणे मानवाच्या हातात आहे. अशा रीतीने जीन्समध्ये सुधारणा करणे नैतिक ठरेल काय ? जीन्समध्ये ढवळाढवळ करणे अनैसर्गिक होय असे एक मत आहे. जर 'सुपर बेबीज ' जन्माला आल्या तर त्या सामान्य माणसांना कसे वागवितील? गुलाम बनवितील काय? निरोगी शरीर ठेवणे हे तर निसर्गाला आव्हान दिल्यासारखंच म्हणायला हवे. मग यातून जीवशास्त्राच्या नितीमत्तेला सुरवात होते. हे बायोइथिक्स जर पाळले गेले नाही तर? असे अनेक प्रश्न नवनवीन शोध लागले तेव्हाही निर्माण केले गेले होते. शेवटी सामाजिक न्यायसंस्था यात महत्त्वाची ठरते.

नाझींनी पूर्वी ‘युजेनिक्स’ किंवा सुप्रजननशास्त्र नावाची संकल्पना मांडली. त्यातून ज्यू लोकांचा नायनाट आरंभला. त्यास जगभरातून कडवा प्रतिकार झाला. आता आले आहे तेही सुप्रजननशास्त्रच, पण विधायक दृष्टी घेऊन. विधायकता कोणती ? स्त्रियांना आपले मूल गंभीर रोगग्रस्त आढळले तर त्याचा गर्भपात करण्याची मुभा राहील. जे मूल नैसर्गिकरीत्या जन्माला येते ते कसेही असले तरी त्याचे प्रेमाने संगोपन करणारे पालक आज आहेत. त्यांचे प्रेम म्हणजे स्वयंस्फुर्त प्रेम (Unbidden love) होय. हे मागे पडत जाईल आणि सर्वोत्तम बाळ जन्माला घालून त्यावर प्रेम करणारे परिवर्तनीय प्रेम (Transformative love) पालक उदयास येतील.

हे जरी असले तरी पीजीडी तंत्रज्ञानाचा गैरवापर होणार नाही का ? अणुबाँबच्या संहारकतेचा धसका मानवजातीने घेतल्यावर माणसे शहाणी झाली. बहुसंख्य लोकांना नवनवीन तंत्रज्ञानाचा फायदाच झाला आहे, मग ते मोबाईल असो वा अन्य काही. पीजीडीचाही माणसांस विधायक वापर करावा लागेल. नवीन पिढी निरोगी व्हावी ही सर्वांचीच इच्छा आहे. त्यामुळे पीजीडीच्या वापरास थोपविणेही शक्य नाही. बुद्धिमान आणि निरोगी मानसिकतेच्या पिढीसाठी या जनुकीय तंत्रज्ञानाचे स्वागत करणेच हिताचे ठरेल.